• 2012
  • KTOŚ ZAPOMNIAŁ,
    CZYM TAK NAPRAWDĘ SĄ BANKI- Ewa Ilnicka -
• 2011
  • CHŁODNA OCENA
    GORĄCZKI ZŁOTA- Bartłomiej Knichnicki -
  • JESTEŚMY ODPOWIEDZIĄ NA PROBLEM Z BEZROBOCIEM- Marek Grodziński -
  • GAZ ŁUPKOWY TO SZANSA DLA POLSKIEGO ROZWOJU- Paweł Żelich -
  • ŻÓŁTA KARTKA DLA DOLARA- Adam Korecki -
  • WPROWADZIMY
    RENESANS GÓRNICTWA- Jarosław Zagórowski -
  • MOŻLIWY JEST
    WARIANT WĘGIERSKI- Ewa Lewicka-Banaszak -
  • DOMY MAKLERSKIE
    CZEKAJĄ NA ZMIANY- Waldemar Markiewicz -
  • GDZIE SŁONIE WALCZĄ,
    TAM TRAWA CIERPI- Dominik Kopiński -
  • WARTOŚĆ W ZGODZIE
    Z WARTOŚCIAMI- Mirella Panek-Owsianka -
  • NIE ZABIJAJMY WĘGLA- Dariusz Marzec -
• 2010
  • INWESTYCJA NA MIARĘ GDYNI
    EUGENIUSZA KWIATKOWSKIEGO- Zbigniew Rapciak -
  • DO GIEŁDY MAM
    STOSUNEK EMOCJONALNY- Igor Chalupec -
  • CZUŁEM, ŻE UCZESTNICZĘ
    W CZYMŚ PRZEŁOMOWYM- Wiesław Rozłucki -
  • EKONOMIŚCI TWORZĄ
    MERYTORYCZNĄ OPOZYCJĘ- Stanisław Gomułka -
  • DIALOG, INFORMACJA
    I BADANIE PULSU EUROPY
    ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ- Zygmunt Berdychowski -
  • WIERZYMY W WĘGIEL,
    LICZYMY NA WIATR- Katarzyna Rozenfeld -
  • ODWAŻNY, MERYTORYCZNY,
    RZETELNY- Krzysztof Rybiński -
  • TORTU WYSTARCZY
    DLA WSZYSTKICH- Marcin Dyl -
  • PARASOL DLA EMITENTÓW- Beata Stelmach -
  • BANKOWCY TO BARDZO
    ODWAŻNI LUDZIE- Krzysztof Pietraszkiewicz -
  • ZMIANY W STRUKTURZE
    I EKSPANSJA W REGIONIE- Iwona Sroka -
• 2009
  • EKONOMIA TO NIE WESTERN...- Elżbieta Mączyńska -

Ktoś zapomniał, czym tak naprawdę są banki

Z Ewą Ilnicką, radcą prawnym, specjalistą od prawa finansowego i bankowego, rozmawia Barbara Kuśnierz.

"miesięcznik KAPITAŁOWY": Rozrzutni obywatele, niefrasobliwe rządy, ataki spekulacyjne. Gdzie szukać przyczyn i odpowiedzialnych za kryzys w strefie euro?

Ewa Ilnicka: Kryzys w strefie euro rozpoczął się od kryzysu finansów publicznych - wzrostu długu publicznego oraz wzrostu kosztów obsługi tego długu w tzw. krajach PIIGS (Portugal, Ireland, Italy, Greece, Spain). W dyskusjach na temat przyczyn kryzysu najczęściej wskazuje się: obrót spekulacyjnymi instrumentami pochodnymi (w szczególności strukturyzowanymi opcjami oraz Credit Default Swaps), brak dyscypliny w finansach publicznych, niewypełnianie przez niektóre z państw strefy euro standardów dotyczących poziomu inflacji i stosunku długu publicznego do PKB, czy też spready papierów skarbowych, krajów dotkniętych problemami, wzrastające ponad dochodowość instrumentów skarbowych innych państw Unii Europejskiej. Uważam jednak, że - od strony systemowej - przyczyn kryzysu, o którym mówimy, należy - w pierwszej kolejności - poszukiwać w niewydolności szeroko rozumianych mechanizmów kontrolnych i konsekwentnie w niewydolności instytucji nadzorczych i to zarówno na poziomie poszczególnych państw jak i w ujęciu transgranicznym.

W oku cyklonu znalazły się banki i instytucje finansowe. I nie jest to wcale miejsce spokojne.
Odnosząc powyższe tylko do banków i instytucji finansowych, widoczny "gołym okiem" jest powszechny brak przejrzystości i transparentności w standardach działania tych podmiotów. Obecnie, chyba najczęściej podnosi się - także w judykaturze europejskiej - zarzut niewykonywania lub nieprawidłowego wykonywania przez banki i instytucje finansowe szeroko rozumianych obowiązków informacyjnych wobec swoich klientów. I jest to bardzo istotny kierunek pożądanych społecznie zmian, bo przecież stan niedoinformowania lub niewłaściwego informowania klientów banków o ryzykach, strukturach produktów, ich cenie i mechanizmach jej ustalania - istnieje od wielu lat. Przez ten okres był on akceptowany przez instytucje nadzorcze, które nie podejmowały wystarczających i kierunkowych inicjatyw w tym zakresie. I nie chodzi mi tutaj o nadmierny interwencjonizm instytucjonalny czy państwowy tylko o racjonalne oczekiwanie społeczne, że będzie zachowywany zdrowy rozsądek w stawianiu wymagań i ocenie sytuacji przez tych, którzy mają przecież wiedzę i kompetencje do rzetelnej oceny obszarów, za które de facto odpowiadają lub przynajmniej odpowiadać powinni.

Wizje ekonomistów, polityków i publicystów prowokują zadanie konkretnego pytania: Czy strefa euro przetrwa?
Warto przypomnieć, jakie warunki musi spełniać unia walutowa, aby mogła sprawnie działać. Robert Mundell, który w 1999 r., a więc w roku powstania strefy euro - otrzymał ekonomiczną nagrodę Nobla m.in. za badania nad tzw. optymalnymi obszarami walutowymi, jest autorem kanonicznego już tekstu opisującego warunki, które musi spełniać unia walutowa, aby można było ją uznać ją za strefę optymalną. Musi być to obszar, na którym istnieje mobilność czynników produkcji - a więc taki, w którym zapewniona jest swoboda przepływu tak pracy jak i kapitału, obszar na którym rynek pracy jest elastyczny, czyli w praktyce zapewniający relatywnie niską ochronę miejsc pracy, umożliwiający szybką redukcję zatrudnienia w sytuacji kryzysowej, na którym brak sztywno obowiązujących zasad w tym np. wiążących, wynegocjowanych zbiorowych układów pracy. Musi on także mieć zdolność do amortyzowania lokalnie występujących zmian czy asymetrii w obszarze fiskalnym. Tymczasem, liczne występujące różnice pomiędzy krajami członkowskimi w strefie euro sprawiają, że nie spełnia ona dziś wielu kryteriów optymalnego funkcjonowania. Występuje w niej stosunkowo niska mobilność pracy, brak wspólnej polityki fiskalnej etc. Z drugiej strony wydaje się, że koszty, konsekwencje i ryzyka konwergencji na lokalne waluty, byłyby obecnie na tyle trudne do przewidzenia, że scenariusz taki, mimo że ponoć testowany, wydaje się mało prawdopodobny do zrealizowania.

Euro to droga bez powrotu?
Plany ratowania wspólnej waluty, należy chyba jednak traktować jako nie akceptowaną przez wszystkich, bardzo kosztowną inwestycję na przyszłość. Milton Friedman powiedział kiedyś, że strefa euro nie przetrwa swojego pierwszego kryzysu. Jak będzie w rzeczywistości, zapewne będziemy mogli w najbliższej przyszłości wspólnie obserwować.

Fotel obserwatora jest wygodny, ale nie dla instytucji finansowych. Jak bumerang powraca kryzys zaufania do instytucji bankowych. Trudno się temu dziwić, gdyż banki nie ufają sobie nawzajem.
Banki nie ufają sobie nawzajem? Nie wiem czy podzieliłabym ten pogląd... ale wracając do odpowiedzi na zadane pytanie, z całą pewnością mamy do czynienia nie tylko z kryzysem zaufania do instytucji bankowych, ale także z kryzysem zaufania w zdecydowanie szerszym ujęciu, rozumianym jako kryzys zaufania do rządów i decydentów w ogóle. Świadczą o tym liczne formy protestów, z jakimi mamy, w ostatnim czasie, do czynienia: protesty "Oburzonych", europejskie akcje "Bank Run" czy amerykańskie "Bank Transfer Day" ("Dzień Rezygnacji" czy "Zmiany Banków" lub - jak dosadniej określono tego typu akcje - "Dzień Spuszczenia Banków na Drzewo").

Stoją za tym zwykli, niezadowoleni obywatele.
Inicjatywy te są skierowane na bojkot, głównie globalnych instytucji finansowych i polegają na zachęcaniu obywateli do wypłacania pieniędzy z banków lub przenoszenia ich do banków mniejszych działających tylko lokalnie takich jak np. nasze banki spółdzielcze. Opisywane inicjatywy są najczęściej podejmowane przez młodych, aktywnych społecznie ludzi, doświadczających problemów ze znalezieniem odpowiedniego zatrudnienia i obserwujących pogarszającą się sytuację ekonomiczną we własnych krajach. Przez te działania chcą sobie przywrócić wiarę w to, że zachowali jeszcze realny wpływ na otaczającą ich rzeczywistość. W istnienie i realność takiego wpływu zaczęli już istotnie wątpić przyglądając się np. nie zawsze uzasadnionemu - poziomem wiedzy, innowacyjności pracowitości czy poziomem odpowiedzialności społecznej - bogaceniu się akcjonariuszy banków czy ich kadry zarządzającej. I to, w ich ocenie, bogaceniu się kosztem przeciętnych klientów tych instytucji, którym w dodatku utrudniają one dostęp do pożądanych produktów bankowych takich jak np. kredyty mieszkaniowe.

Różnie bywa ze skutecznością takich protestów.
Dzisiaj tego typu protesty, zamieszczane przykładowo na portalach społecznościowych jak Facebook, rozchodzą się błyskawicznie, i zyskują szeroki oddźwięk społeczny. Zdarza się nawet, że tworzące się w ten sposób nieformalne grupy protestujących klientów wymuszają na bankach pewne ustępstwa. Tak przecież było podczas trwania akcji "Okupuj Wall Street", w wyniku której m.in. Bank of America wycofał się z podwyżek opłat za użytkowanie kart debetowych. Braku zaufania, z którym mamy obecnie do czynienia, nie ograniczałabym też tylko do instytucji finansowych. Jak to ujął laureat nagrody Nobla Joseph Stigliz: "pojawiła się nowa pewność tj. pewność i zaufanie do tego, że sytuacja się pogorszy". Miejmy nadzieję, że wciąż dysponujemy odpowiednimi motywacjami, predyspozycjami i narzędziami organizacyjnymi, kontrolnymi i nadzorczymi, żeby to zaufanie mogło być odbudowane.

Wywołuje to pytanie czy zawiniły tu zbyt szczegółowe regulacje ograniczające działania wolnorynkowe czy ich brak?
Problem jest na pewno złożony. Wielokrotnie już przecież w różnych gremiach dyskutowano czy przyczyną kryzysu z roku 2008 była zbytnia deregulacja czy też nadmierny interwencjonizm. Według jednych teorii przyczyny wszystkich kryzysów wynikają z ingerowania w rynek lub z samej istoty cyklu ekonomicznego, w którym po okresie wzrostu przychodzi okres spadku. Według innych wszystkie kryzysy zdarzają się w okresach deregulacji rynków, kiedy nikt nie sprawuje nad nimi kontroli. Dzisiaj, gdy cały świat pokryty jest gęstą siecią wielokierunkowych powiązań ekonomicznych, prawnych i politycznych, a decyzje podejmowane w jednym miejscu wywołują niemal natychmiastowe konsekwencje w innej części świata, niezbędna jest troska decydentów o zapewnienie bezpieczeństwa (także prawnego) funkcjonowania społeczności, w tym lokalnych, oraz ich członków.

Globalizacja finansów znalazła się poza jakąkolwiek kontrolą.
Na długo przed oficjalnym ogłoszeniem "światowego kryzysu finansowego" widoczne było niedopasowanie czy wręcz brak ponadnarodowych instytucji i narzędzi nadzorczych nad powstałym (m.in. w wyniku zgód wydawanych przez uprawnione organy regulacyjne poszczególnych państw i obszarów) i funkcjonującym europejskim i globalnym systemem finansowym. Miało się wrażenie jakby ktoś zapomniał, czym tak naprawdę są banki i instytucje finansowe, jakimi możliwościami dysponują, na jakich potężnych transgranicznych obszarach prowadzą swoją działalność, jak wielu ludzi zatrudniają i jak ściśle losy milionów tzw. przeciętnych obywateli zależą bezpośrednio i/lub pośrednio od ich prawidłowego i rzetelnego funkcjonowania. Przede wszystkim zaś o tym, że banki są instytucjami komercyjnymi, nastawionymi na generowanie zysku dla swoich akcjonariuszy i kadry zarządzającej. Oni zaś, działając globalnie czy ponadnarodowo, mając dostęp do szeregu niedostępnych dla innych uczestników rynku informacji sami definiują tak geograficzne jak i produktowe centra zysków, określając ich oczekiwaną wysokość. To wszystko, ze względu na rolę jaką odgrywają banki, powinno podlegać zdefiniowanemu i wnikliwemu nadzorowi. Joseph Stiglitz w 2008 r. stwierdził, że: "Upadek Wall Street pokazuje światu, że pewien sposób funkcjonowania gospodarki jest nie do utrzymania. Ludzie dochodzą do wniosku, że ten model nie działa. To, co się dzieje, jest znakiem, że nawoływania do liberalizacji rynków finansowych były błędne". W pełni podzielam ten pogląd.

Czy działania ratujące strefę euro, nie mają w rzeczywistości na celu ochronę interesów banków zaangażowanych w obligacje zadłużonych państw.
Jeżeli banki czy instytucje finansowe są podmiotami prowadzącymi działalność gospodarczą skierowaną na osiągnięcie zysku dla swoich akcjonariuszy brak jest racjonalnych argumentów, w tym prawnych, przemawiających za niedopuszczaniem przez struktury państwowe czy ponadnarodowe do ich upadłości. Przecież realny brak takiego zagrożenia doprowadza do beztroski czy wręcz arogancji w podejmowanych decyzjach, tak u osób zarządzających bankami jak i wśród ich dominujących akcjonariuszy. To zjawisko jest szczególnie widoczne w międzynarodowych strukturach banków i instytucji finansowych. Wszyscy zainteresowani, na których wskazywałam, nabierają bowiem przekonania, że bez względu na to co zrobią, ile i jak wadliwych produktów bankowych wprowadzą na rynek etc. de facto nie poniosą żadnego ryzyka majątkowego czy osobistego. Dysponują przecież wykupionymi dla siebie, na koszt wskazywanych instytucji, polisami ubezpieczeniowymi albo tzw. listami gwarancyjnymi, które otrzymali od swoich dominujących akcjonariuszy zwalniającymi ich od jakiejkolwiek odpowiedzialności w zamian za wykonywanie wydawanych im poleceń, a bankom przecież nikt nie pozwolić upaść. Pojawia się tylko pytanie - dlaczego? Dlaczego zyski banków są zyskami ich akcjonariuszy i kadry zarządzającej, a ryzyko i koszty powstałe w wyniku wadliwych, czy spowodowanych nadmierną chęcią zysków działań lub zaniedbań mają być wspólnym ryzykiem społecznym?

Gdy bankrutuje firma, wiadomo czym to się kończy. A co w praktyce oznacza niewypłacalność państwa?
Bankructwo państwa oznacza, że rząd przestaje regulować swoje bieżące zobowiązania - wypłacać zasiłki, emerytury etc., zawiesza również obsługę długu wewnętrznego. Państwo nie może także pozyskać zewnętrznego finansowania by wywiązywać się ze swoich, w tym bieżących zobowiązań. Władze muszą oszacować czy przyjąć warunki wierzycieli - co z reguły wiąże się z olbrzymimi cięciami i wyrzeczeniami dla obywateli, czy przestać obsługiwać dług, czyli ogłosić bankructwo. Opisywane scenariusze nie są niczym nowym, wielokrotnie mieliśmy w historii świata z takimi sytuacjami do czynienia. Konkretne kraje bankrutowały, o ile wcześniej nie zdecydowały się na trudną drogą restrukturyzacji i reform. Przykładem kompleksowej i długofalowej strategii na wychodzenie z kryzysu na poziomie państwa jest Urugwaj, który ucierpiał w 2001 r. w kryzysie argentyńskim i - zamiast skorzystać z pomocy Międzynarodowego Funduszu Walutowego - zdecydował się sam negocjować z wierzycielami warunki spłaty zadłużenia. W ten sposób zamiast rozwiązania miękkiego, wybrał "twarde" polegające na restrukturyzacji długu i wprowadzaniu trudnych reform na poziomie państwowym i społecznym. Dzięki takiemu podejściu oraz dojrzałości wierzycieli wyszedł z opresji. Tego typu rozwiązanie ekonomista John Taylor rekomenduje obecnie dla Grecji. Oczywiście w tym ostatnim przypadku sytuację komplikuje niepewność na rynkach finansowych, kryzys oraz przynależność Grecji do unii walutowej.